U vremenima kada priroda i njena bogatstva polako nestaju, rezervati prirode postali su neprocenjivo blago. Većina njih su poslednja skrovišta ugroženih vrsta u zemlji, ali i šire. Sem važnosti za očuvanje okoline, rezervati pružaju posetiocima mogućnost da se izbliza upoznaju s prirodom i nauče više o njoj i načinima na koji joj možemo pomoći. Jedan takav nalazi se na samo 14 kilometara od Kruševca – Specijalni rezervat prirode OSREDAK.
Nastao je od delimičnog izlivanja Zapadne Morave u tom delu, čineći močvaru. Na značaj ovog lokaliteta kao prirodnog blaga na domak gradu ukazao je Kruševljanin, publicista i novinar Velibor Lazarević.
Osredak kao spomenik prirode u centralnoj Srbiji, proglašen je specijalnim rezervatom prirode 2020. godine radi očuvanja močvare u dolini Zapadne Morave. Močvara je značajna za očuvanje kvaliteta vode Zapadne Morave i jedini je značajan močvarni lokalitet u radijusu od 100 kilometara. Nalazi se skoro u geografskom centru Srbije, u Rasinskom okrugu, u dolini Zapadne Morave. Obuhvata površinu od 246 hektara, prostire se na teritoriji grada Kruševca kroz tri mesta – Kukljin, Belu Vodu i Globoder, i naselje Bresno Polje u Trsteničkoj opštini. Rezervat se nalazi u centralnom delu doline Zapadne Morave, smešten u fosilnom koritu reke koja se vremenom pretvorila u močvarno područje. Opisano je kao zeleno, vodeno ostrvo zaštićene prirode okruženo poljima obradive zemlje. Sastoji se od brojnih vodotokova, meandara, mrtvica i preko 40 malih, veštačkih jezera nastalih u procesu kopanja šljunka. Rezervat, grubo oblikovan kao bočna osmica, prostire se duž obe obale Zapadne Morave, omeđen Belovodskom Rekom sa desne strane Morave i Kukljinskom Rekom sa desne strane. Zapadna Morava vijuga 5 km kroz rezervat.
Zabeleženo je da je u periodu od 1890. do 2014. godine Zapadna Morava devet puta promenila tok u oblasti Osredka. Ova močvara je važna za očuvanje kvaliteta vode reke. Deluje kao „bubrezi” Zapadne Morave. Delimično zagađena voda se izliva u močvarno područje. Prolazeći kroz močvarnu vegetaciju, organska materija i drugi materijali u vodi se talože, a voda je upola manje zagađena kada se vrati u reku na drugom kraju močvare. I to je jedan od najvažnijih značaja ovog lokaliteta. Istraživanje područja počelo je 2009. godine. Zavod za zaštitu životne sredine Srbije je 2014. godine prosledio Vladi studiju zaštite koja je 28. februara 2020. objavila uredbu o proglašenju rezervata i stavljanju pod zaštitu države.
** Da podsetimo šta znači Specijalni rezervat prirode. To je područje sa neizmenjenom ili neznatno izmenjenom prirodom, od naročitog značaja zbog jedinstvenosti, retkosti ili reprezentativnosti, a koje obuhvata stanište ugrožene divlje vrste biljaka, životinja i gljiva. Oni su bez naselja ili sa retkim naseljima u kojima čovek živi usklađeno sa prirodom. Namenjeni su očuvanju postojećih prirodnih odlika, genskog fonda, ekološke ravnoteže, praćenju prirodnih pojava i procesa, naučnim istraživanjima i obrazovanju, kontrolisanim posetama i očuvanju tradicionalnog načina života. U strogom i specijalnom rezervatu prirode zabranjeno je vršiti radnje i aktivnosti i obavljati delatnosti koje mogu narušiti svojstva zbog kojih su proglašeni zaštićenim prirodnim dobrom (branje i uništavanje biljaka, uznemiravanje, hvatanje i ubijanje životinja, uvođenje novih bioloških vrsta, melioracijski radovi, razni oblici privrednog i drugog korišćenja i slično).
I baš zbog svih navedenih karakteristika, Osredak kroz koji vijuga Zapadna Morava proglašen je Specijalnim rezervatom prirode. Ova močvara ima veliki značaj za ekosistem, jer predstavlja jedinstveno prirodno područje koje obuhvata raznolike i dragocene stanišne tipove, biljne i životinjske vrste koje je bilo potrebno zaštititi.
1. Močvarna staništa i vodni režimi: Osredak obuhvata splet starih rukavaca reke, mrtvaja, nove jezerske površine nastale eksploatacijom sedimenata. Ovakva močvarna područja služe za prirodnu regulaciju voda, zadržavanje viška padavina, smanjenja rizika od poplava, filtriranje i čišćenje voda, u ovom slučaju Zapadne Morave koja protiče kroz Rasinski okrug.
2. Migracioni koridori: rezervat predstavlja značajan deo koridora za migratorne ptice. Gnezdilište za mnoge ptice, što je važno za očuvanje populacija ptica močvarica.
3. Biološka raznovrsnost: S obzirom na broj biljnih i životinjskih vrsta, uključujući zaštićene reke Osredak podiže lokalni i regionalni nivo biodiverziteta
4. Klimatske i zemljišne pogodnosti: vegetacija i močvara doprinose zadržavanju ugljen-dioksida i smanjenju efekta karbonskog otiska. Sprečavanje erozije zemljišta kroz stabilizaciju obala i zaštitu sedimenata.
“Iako je tek pre pet godina počeo da uživa status Specijalnog rezervata prirode, Osredak kod Kruševca, sve je popularniji, smatra se jednim od najbogatijih močvarnih staništa u dolini Zapadne Morave i ovog dela Centralne Srbije” , objašnjava za Portal RTK (rtk.rs) biolog Ivana Živković Antić, rukovodilac Osredka, Specijalnog rezervata prirode kojim upravlja JKP Kruševac. “Ovo područje je proglašeno specijalnim rezervatom radi očuvanja ovakvih močvarnih područja, koji su u ovom delu Srbije retki, odnosno Osredak je jedini ove vrste na području Centralne Srbije.”
Ivana Živković Antić kaže da su u prethodne tri godine na ovom prostoru sprovedena biološka istraživanja u kojima je ustanovljeno da se ovde nalazi carstvo ptica, retkih vodozemaca i gmizavaca, ali i biljaka. Spisak biljnih i životinjskih vrsta, koji bi trebalo da se zaštite upravo u rezervatu, je podugačak. Podrazumeva čak 44 vrste. Ovo područje važno je za očuvanje mnogih biljnih zajednica: bele vrbe, jove, bele i crvene topole, ugrožene, retke vrste žutog lokvanja, gaveza, zove, ostaci davnih šuma hrasta lužnjaka kojih sada ima samo u tragovima. U rezervatu cvrkuće 200 vrsta ptica, što predstavlja čak 50 odsto ukupnog broja vrsta ptica u Srbiji, a među njima 60 su retke i zaštićene. Živi i preko 60 vrsta insekata. Tu su i dva značajna staništa vodozemaca (zelena žaba, krastava žaba, zelena krastava žaba) i gmizavaca (barska kornjača, belouška, ribarica, smuk). Trenutno je u toku istraživanje vodozemaca i gmizavaca, a u narednom periodu planirano je i istraživanje sisavaca. Za sada Osredak nastanjuje osam vrsta sisara, svrstanih u kategoriju nacionalnog i međunarodnog statusa zaštite – vidra, zec, divlja mačka, srna, lasica, ondatra, divlja svinja.
Osim biodiverzitetskog i naučno-istraživačkog značaja Osredak predstavlja temelj očuvanja prirodne ravnoteže u savremenom svetu – kaže Živković Antić. Ono što predstavlja problem na jedan način je je 99,63% zemljišta na kojem se nalazi Osredak u privatnom vlasništvu, a preostalih 0,37% je državno zemljište., i za sada lokalna samouprava ne iznalazi način da čitava površina pređe u vlasništvo države u cilju zaštite prirodnog dobra. To što je veći deo zemljišta u privatnom vlasništvu otežava jednaku primenu zaštitnih mera i koordinaciju upravljanja. Od ukupne površine rezervata 246 ha, 62,6% pod drugim stepenom zaštite, dok je preostalih 37,4% pod trećim. Čak 5.000 kubika otpada uklonjeno je iz rezervata, pokošeno je više od tri hektara nepoželjnih biljnih vrsta, a u saradnji sa Ministarstvom ekologije, odakle je pristiglo terensko vozilo, radilo se na obeležavanju granica područja pod zaštitom, postavljanju edukativnih i informativnih tabli. “Postoje table gde posetioci mogu da se informišu o sadržaju rezervata, ali i o pravilima ponašanja u samom rezervatu, kaže rukovodilac Osredka Ivana Živković Antić. “Sada nema u velikoj meri zloupotrebe građana. Desi se po neki sporadični slučaj pecaroša ili nelegalnog iskopavanja šljunka.”
SPECIJALNI rezervat Osredak ima i ugrožavajuće elemente, poput eksploatacije rečnih sedimenata, što je do sada posebno bilo izraženo na desnoj obali Zapadne Morave. Rad bagera i kretanje teških kamiona, odgovornih za negativne izduvne gasove i buku, zagađenje vode, otpaci iz klanica, građevinski materijal, nekontrolisan lov, samo su neki od “neprijatelja” zaštićenog područja. Glavne probleme u rezervatu izaziva nelegalno odlaganje otpada na njegovim rubovima, posebno građevinskog otpada.
Osredak ima i veliki obrazovni značaj i koristi se za obrazovne aktivnosti mladih biologa, istraživanja i promociju zaštite prirode. “Posetilaca ima iako je ulaz u sam rezervat udaljen od glavnog puta i da kažemo malo sakriven” naglašava Živković Antić. “To su uglavnom organizovane školske grupe, osnovci od 1.-8. razreda, najčešće kada se obeležava neki značajan datum vezan za zaštitu životne sredine. Mladi ekolozi ovde imaju radionice, kao i Udruženje biologa Kruševca.”
Ali ima i onih koji dolaze da uživaju u lepoti prirode, pa Osredak ima i turistički potencijal za eko-turizam, posebno posmatranje ptica, foto-safari, pešački izleti, navodi se u Planu upravljanja rezervatom Osredak 2021. -2030. I upravo u naznačenom, devetogodišnjem periodu, Kruševac i Vlada Srbije opredeliće značajna sredstva u razvoj jednog od svojih najmlađih rezervata: blizu 59 miliona dinara.
Radi postizanja navednih ciljeva naša sagovornica ističe da je potrebno ovo područje osigurati od gradnje savremene infrastrukture i proizvodnih objekata i komercijalnog ribolova; održavati postotak prvobitnog obima ekosistema, kompletne ili skoro potpune izvorne faune i cvjetne skupove; održavati zaštititi od uticaja klimatskih promjena; održavati izolovanost, jednostavnim, tihim i nenametljivim načinima pristupa (nemotoriziranim ili visoko reguliranim motorizovanim pristupom).
Ali treba raditi i na unapređenju eko-turističke infrastrukture. Pored već postojećih sadržaja planirano je da bude postavljeno još info tabli (o sadržaju parka, ali i o živom svetu koji ga nastanjuje) i osmatračnice za ptice. Nedavno je zamenica gradonačelnika Kruševca Snežana Radojković potpisala ugovor u Ministarstvu zaštite životne sredine o sufinansiranju realizacije projekta pod nazivom Postavljanje osmatračnice za posmatranje ptica i info table u Specijalnom rezervatu prirode (SRP) “Osredak”. Ukupna sredstva za realizaciju Projekta iznose 635.958 dinara, od čega će ministarstvo obezbediti 500 miliona, a grad Kruševac 136 miliona dinara.
U korist promocije ovog bisera prirode ide i podatak da je u junu 2021. godine Pošta Srbije izdala prigodne marke i koverte sa umetničkim prikazom rezervata.
ZAKLJUČAK. Postavlja se pitanje koliko smo mi, građani i stanovnici ovog područja, svesni postojanja ovakvog prirodnog bogatstva u neposrednoj okolini i značaja za ekologiju. Specijalni rezervat Osredak kod Kruševca je od izuzetnog značaja za očuvanje močvarnih ekosistema i vodnih resursa u dolini Z. Morave, zatim zaštitu velikog broja biljhnih i životinjskih vrsta, uključujući retke i ugrožene, obezbeđivanje prostora za migraciju i gnežđenje ptica močvarica, obrazovanje javnosti i razvoj eko-turizma u lokalnoj zajednici. Koliko smo spremni da damo lični doprinos da se Osredak očuva?
- Nataša Đorđević
