Srbija spada u zemlje koje raspolažu značajnim i raznovrsnim vodnim resursima. Najvažnije prirodno bogatstvo predstavljaju rijeke. Naša zemlja je bogata i jezerima, kako prirodnim tako i vještačkim, nastalim izgradnjom brana i hidroelektrana. Posebnu vrijednost predstavljaju i brojni izvori termalne i mineralne vode, zbog kojih je Srbija razvila banjski turizam. I pored izdašnih resursa, izazov ostaje njihova zaštita. Industrijsko zagađenje, neadekvatna kanalizacija i klimatske promjene zahtijevaju odgovorno upravljanje vodama. Zato je važno razvijati ekološku svijest i ulagati u modernu infrastrukturu kako bi se bogatstvo voda očuvalo za buduće generacije.
Rasinski okrug spada među vodom najbogatije regione centralne Srbije. Razgranatost rečne mreže u okrugu ima veliki značaj za snabdevanje vodom, poljoprivredu, ribarstvo i lokalni ekosistem. Najveće vodeno bogatstvo okruga je jezero Ćelije, veštačka akumulacija na reci Rasini. Jezero je ključno za vodosnabdevanje Kruševca i okoline, ali je i važna zona za rekreaciju, turizam i sporto ve na vodi. Okrug je poznat i po velikom broju izvora, vrela i manjih jezera. Čuveni su i izvori mineralnih i lekovitih voda, što omogućava razvoj banjskog turizma. Najpoznatija među njima je Ribarska Banja, koja koristi termalne izvore za lečenje i rehabilitaciju.
Očuvanje vodnih resursa predstavlja jedan od najvažnijih ekoloških izazova za grad Kruševac, jer se grad i okolina oslanjaju na reke Rasinu i Pepeljušu, kao i na akumulaciju Ćelije koja snabdeva veliki deo Rasinskog okruga pijaćom vodom. Ekološka služba ima zadatak da prati stanje kvaliteta površinskih i podzemnih voda, kontroliše potencijalne zagađivače i sprečava nelegalno ispuštanje otpadnih voda.
Veliki izazov predstavlja industrijsko i poljoprivredno zagađenje, uključujući upotrebu pesticida, veštačkih đubriva i otpadnih voda iz pogona. Takođe, problem su i neuređene kanalizacione mreže u pojedinim seoskim naseljima, koje doprinose zagađenju vodotokova.
Očuvanje prirode, vodnih resursa, kvalitet vazduha i proširenje zelenih površina važno je za svaku lokalnu zajednicu, pa tako i za naš Grad Kruševac. Sve aktivnosti koje Grad preduzima, pokazuju da se odgovorno i planski odnosi prema zaštiti životne sredine i održivom razvoju. Najveći ekološki izazov u narednom periodu za naš grad biće dalje unapređenje kvaliteta vazduha i efikasno upravljanje otpadom, uz istovremeno očuvanje prirodnih resursa i prilagođavanje klimatskim promenama.
Služba za zaštitu životne sredine u Gradskoj upravi Kruševac formirana je 2005. godine, i njena uloga je da prati, planira i sprovodi politike zaštite životne sredine na lokalnom nivou. Izmeđo ostalog jedna od nadležnosti koje uređuje je Zakon o proceni uticaja na životnu sredinu, kao i monitoringom elemenata životne sredine (voda, vazduh, buka, polen, zemljište).
Služba za ekologiju grada Kruševca ima ključnu ulogu u praćenju, očuvanju i unapređenju kvaliteta površinskih i podzemnih voda na teritoriji grada. Briga o vodama obuhvata više celina – od finansiranja monitoringa, preko saradnje sa laboratorijama i drugim opštinama, do sprovođenja procedura koje obavezuju investitore na zaštitu vodotokova.
Područje Kruševca pripada složenom sistemu slivova Zapadne, Južne i Velike Morave. Najznačajniji je sliv Rasine, koji obuhvata 26 manjih slivova ukupne dužine 603 km. U okviru njega nalazi se i veštačka akumulacija Ćelije, kapaciteta 51 miliona m³, prvobitno projektovana radi zaštite Đerdapskog jezera i regulacije vodostaja, a danas ključna za regionalni sistem vodosnabdevanja. Pored rasinskog, ističe se i sliv Ribarske reke, koji pripada Južno-moravskom slivu i obuhvata devet manjih slivova. Većina ovih vodotokova ima bujičarske karakteristike, posebno u delovima zahvaćenim erozijom.
Grad Kruševac, putem Fonda za zaštitu životne sredine, obezbeđuje sredstva za redovan monitoring kvaliteta voda. Služba za ekologiju ima ugovor sa akreditovanom laboratorijom – Zavodom za javno zdravlje Kruševac, koji sprovodi obimna fizičko-hemijska i mikrobiološka ispitivanja.
Monitoring obuhvata:
• akumulaciju Ćelije (84 uzorka godišnje na različitim lokacijama i dubinama),
• glavne reke i njihove pritoke (80 uzoraka godišnje),
• manje potoke važnog lokalnog uticaja.
U ovoj službi saznajemo da trenutno stanje površinskih voda na teritoriji grada Kruševca odstupa od uobičajenog, pre svega zbog dužeg perioda bez padavina. Smanjeni vodostaji doprineli su povećanom nivou zagađenja, što se posebno odražava na rečne tokove i manje vodene površine. Redovno se prate jezero Ćelije, reka Rasina i manji potoci, čije se fizičko–hemijske i mikrobiološke karakteristike kreću u rasponu od I do III klase kvaliteta voda.
Ispitivanje stepena zagađenosti reke Rasine, Zapadne Morave, Pepeljuše i njihovih pritoka. Na osnovu fizičkohemijskih i mikrobiloških analiza uzetih uzoraka rečnih voda zapaženo je sledeće: Duž većeg dela reke Rasine, zapažena je povećana koncetracija organskih materija kao i mikrobiološka neispravnost, tako da reka Rasina izlazi iz predviđene kategorije 2 klase. Reke Pepeljuša i Zapadna Morava su takođe van okvira propisane kategorizacije.
Ovakav sistem praćenja omogućava pravovremeno uočavanje promena u kvalitetu vode i reagovanje na potencijalne izvore zagađenja. Iako služba za zaštitu životne sredine trenutno ne sprovodi direktne projekte u oblasti voda, kroz postupke procene uticaja većih investicija obavezuje investitore na ugradnju sistema za prečišćavanje otpadnih voda i obavljanje redovnog monitoringa, kako bi se obezbedilo poštovanje standarda prilikom inspekcijskih nadzora. Na ovaj način se preventivno utiče na smanjenje zagađenja i unapređenje kvaliteta vodotokova.
Prateći stanje vodnih resursa u Rasinskom okrugu iz Službe za ekologiju ističu da glavne ekološke pretnje na ovom području potiču od ispuštanja otpadnih voda iz industrijskih postrojenja. Poseban izazov predstavlja akumulacija Ćelije, u koju se ulivaju Blatašnica i Rasina, noseći sa sobom industrijske i komunalne otpadne vode iz pravca Blaca i Brusa. Na teritoriji grada Kruševca reke i potoci takođe su opterećeni otpadnim vodama — pre svega iz industrijskih sistema koji neretko nepročišćenu vodu ispuštaju direktno u recipijent ili kanalizacionu mrežu. U naseljima koja nisu obuhvaćena kanalizacionim sistemom, otpadne vode završavaju u improvizovanim prihvatnim jamama, što dodatno opterećuje podzemne i površinske vodotokove.
U samom Kruševcu situacija je povoljnija zahvaljujući razvijenoj kanalizacionoj infrastrukturi i postrojenju za prečišćavanje otpadnih voda, koje vrši preradu i ispušta vodu u skladu sa zakonskim standardima. Služba učestvuje u aktivnostima vezanim za klimatske promene zajedno sa službom za poljoprivredu i Odeljenjem za vanredne situacije. U izradi novih strateških dokumenata planira se uvođenje mera za povećanje otpornosti na suše i poplave, čime se dodatno unapređuje dugoročna zaštita vodnih resursa.
Saradnja sa republičkim institucijama je kontinuirana i obavezna. Ranije je saradnja sa civilnim sektorom bila intenzivnija, dok se danas organizacije više orijentišu ka socijalnim temama, u skladu sa dostupnim konkursima. Ipak, uključivanje građana i lokalnih organizacija ostaje izuzetno važno — ono doprinosi aktivnijem učešću svih subjekata i podizanju ekološke svesti, koja je i dalje na relativno niskom nivou.
Služba za zaštitu životne sredine i ekologiju grada Kruševca naglašava važnost uključivanja građana i lokalnih organizacija u akcije čišćenja vodotokova i podizanje ekološke svesti. Što je veći nivo učešća zajednice, to je bolja zaštita prirodnih resursa. Važnost učešća građana u očuvanju voda je od suštinske važnosti.
• Podizanje ekološke svesti
• Učešće u akcijama čišćenja i zaštite vodotokova
• Jačanje zajedničke odgovornosti
• Građani prijavljuju incidente preko ekološke i vodne inspekcije
Najvažniji strateški cilj grada u narednom periodu jeste zaštita akumulacije Ćelije, glavnog izvora pijaće vode za Kruševac i okolna naselja. Ovaj cilj predstavlja osnov svih daljih aktivnosti u oblasti upravljanja vodnim resursima. S obzirom da zagađenje voda ne poznaje administrativne granice, Služba za ekologiju sarađuje sa opštinama Brus i Blace, kroz koje protiču rečni tokovi koji se ulivaju u akumulaciju Ćelije. Ova saradnja je posebno značajna sada kada su u toku radovi na izgradnji dva postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u Brusu i Blacu, nad kojima će upravljanje imati JKP „Vodovod Kruševac“. Time se stvara snažan regionalni sistem zaštite voda.
Upravo zbog toga, donošenje odluka o upravljanju postrojenjima u Brusu i Blacu, kao i njihova održivost, imaju poseban značaj za dugoročno očuvanje vodnih resursa Rasinskog okruga. Postoji dokument ili deklaracija pod nazivom Memorandum o međuopštinskoj saradnji na zaštiti jezera Ćelije koji su potpisale lokalne samouprave (uključujući Kruševac, opštine Brus, Blace i Aleksandrovac), čime je formalizovana saradnja za zaštitu sliva i očuvanje izvorišta. Ovaj memorandum je važan element planiranju i zaštiti vodnih resursa u širem području.
U zvaničnom dokumentu „Teritorijalna strategija grada Kruševca“ (Territorial Strategy of the City of Kruševac) spominju se aktivnosti vezane za „zaštitu i poboljšanje kvaliteta površinskih i podzemnih voda“, izgradnju i rekonstrukciju instalacija za snabdevanje vodom, postrojenja za pripremu pijaće vode, glavnih vodovodnih cevi i rezervoara — što ukazuje da plan uključuje infrastrukturu i zaštitu voda kao strateški cilj.
Napravljeni su i panovi za izgradnju i rekonstrukciju vodovodne i kanalizacione infrastrukture, kao i izgradnja centralnog postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u Kruševcu, predstavljaju praktičnu implementaciju zaštitnih i razvojnih planova u oblasti voda.
Grad je prepoznat kao primer dobre prakse u upravljanju vodama i komunalnom infrastrukturom — to potvrđuje nagrada EcoMunicipality 2025, dodeljena Kruševcu zbog konkretnih ekoloških i vodo-komunalnih rešenja.
Takođe, postoji Strategija razvoja urbanog područja grada Kruševca — ovaj strateški plan definiše prostorne, infrastrukturne i ekološke aspekte razvoja grada, što može uključivati i zaštitu vodnih resursa. Na zvaničnom sajtu grada, u delu „Voda / Ekologija / Voda“, redovno se objavljuju rezultati monitoringa površinskih voda, što pokazuje da postoji institucionalni okvir za praćenje kvaliteta voda. Postoji i dokument koji reguliše ispuštanje otpadnih voda i propisuje uslove za industrijske ispuste u kanalizacionu mrežu — kao deo regulative za zaštitu voda i zaštitu izvorišta.
Nakon poplava ili rizika od izlivanja reka, lokalna samouprava preduzima mere zaštite i regulacije vodotokova, odvodnjavanja, uređenja bujičnih tokova i obala, sanacije izvorišta, dezinfekcije vodovodnih mreža i bunara, kao i infrastrukturnih mera — što ukazuje na planski pristup zaštiti vodnih resursa i adaptaciji na klimatske i prirodne izazove.
Na osnovu javno dostupnih informacija, ne postoji javno objavljen i lako identifikovan „novi zvanični plan zaštite voda“ za Grad Kruševac koji funkcioniše kao samostalni dokument isključivo posvećen vodnim resursima. Umesto toga, zaštita voda je inkorporirana unutar viših strateških dokumenata — urbanističkih i razvoja životne sredine, regulativa o otpadnim vodama, monitoring programa i infrastrukturnih investicija.
Zaključak je da lokalna samouprava ima usvojene planove i mehanizme koji se odnose na zaštitu i upravljanje vodnim resursima, kroz infrastrukturne projekte, regulative, međuopštinsku saradnju i dugoročne strategije. Međutim, kako se iz izveštaja navodi, kapacitet, obuhvat i realizacija često odstupaju od idealnog — posebno kada su u pitanju ruralna naselja, zaštita sliva, kontrola otpadnih voda i puni kapacitet postrojenja za prečišćavanje.
Stoga zaključujemo, iz gore navedenog, da Služba za zaštitu životne sredine i ekologiju grada Kruševca deluje i radi u okviru svojih institucionalnih okvira i mogućnosti. Samo kombinacijom preventivnih mera, efikasne kontrole i podizanja ekološke svesti moguće je dugoročno obezbediti očuvanje vodnih resursa Kruševca.Osim u prirodu najviše se trebamo uzdati u ekološku svest građana.
