Reke su kroz istoriju imale ključnu ulogu u razvoju ljudskih društava. Od početka civilizacije, reke su bile ne samo izvori vodenih resursa, već i prirodne granice, saobraćajnice, centri trgovine, što je omogućilo razvoj složenijih društvenih struktura i kultura.
Za nas su u fokusu interesovanja vodeni resursi Rasinskog okruga, koliko su očuvani i zaštićeni. Važni vodeni resursi u Rasinskom okrugu su
- Reka Rasina (glavna reka u okrugu)
- Zapadna Morava (na jugu okruga)
- Jezero Bovan i jezero Ćićevac (manjeg značaja)
- Podzemne vode i izvorišta (lokalnog značaja)
Kada se posmatra sa aspekta snabdevanja čitavog okruga pijaćom vodom najznačajnije je akomulaciono jezero Ćelije.
Sliv reke Rasine je bio atraktivan za naseljavanje još u u preistorijskom periodu zbog povoljnog geografskog položaja, plodnih zemljišta i blizine vodenih resursa. Smešten u centralnom delu Srbije, može se smatrati regionom sa umerenim resursima, gde reke, akumulacije, i podzemne vode igraju ključnu ulogu u održavanju poljoprivredne proizvodnje i vodosnabdevanja. Iako nije jedno od najbogatijih područja Srbije u pogledu vodnih resursa, zasigurno ima dovoljno vode za zadovoljenje osnovnih potreba stanovništva i ekonomske aktivnosti.
Sliv reke Rasine prostire se na površini od 981 km² . Rasinski okrug ima ukupnu površinu od oko 2 667 km² i, prema poslednjem popisu 2022. godine, 207 197 stanovnika, okvirno, a u slivu Rasine u Rasinskom okrugu živi oko 75 000 do 80 000 ljudi.
Reka Rasina, po kojoj je okrug i dobio ime, izvire u planinskim predelima Jastrepca, predstavlja ključni vodotok za Kruševac i okolna naselja. Sa tokom dugačkim 92 kilometra i slivom površine 981 kilometrara kvadratnih, Rasina predstavlja jednu od značajnijih pritoka Zapadne Morave kojoj u proseku daje oko 9 metara kubnih vode u sekundi. Do ulivanja u Zapadnu Moravu, Rasina ima 26 pritoka od kojih su najveće Lomnička, Nauparska, Gaglovska i Trmčarska reka.
Na teritoriji Rasinskog okruga najveći vodeni resurs je akomulaciono jezero koje ima višestruku namenu:
Regulacija toka reke Rasine: Smanjuje rizik od poplava nizvodno.
Zalihe za sušni period: Obnavlja nivoe vode i omogućava stabilno snabdevanje i tokom leta.
Ekološka i rekreativna vrednost: Jezero je značajno i kao prirodno stanište, ali i turističko-rekreativna zona (pecanje, izletišta).
Industrijska upotreba: Voda iz jezera koristi se i za tehnološke potrebe nekih fabrika u okolini
Akumulacija Ćelije formirana je izgradnjom brane visoke 52 m 1980. godine, zadržavajući vodu reke Rasina Jezgro je regulacije sliva i zaštite sedimentacije sve do Đerdapa. Ključnu ulogu ima za obezbeđivanje pijaće vode za Kruševac, a od od 2012. i za opštine Ćićevac i Varvarin te je njegovo očuvanje od izuzetnog značaja. Institut za zaštitu prirode Srbije dao je predlog 2019. godine za status prirodnog dobra/nacionalnog spomenika akumulacije Ćelije. Pri izgradnji akomulacije bilo je predviđeno da životni vek jezera bude do 2030. godine, ali smanjenjem erozije u slivu Rasine može se značajno produžiti vek trajanja jezera.
Podzemne vode i izvorišta
U regionu imaju značaj lokalna izvorišta podzemnih voda koje su bitne za vodosnabdevanje u ruralnim sredinama. Izdašnost je karakteristična za podzemne izvore (npr. Jastrebac), s mineralizacijom od oko 220–320 mg/l, što ukazuje na čistu vodu sa stabilnim promenama nivoa i infiltracijama padavina
Za sada, unutar granica Rasinskog okruga, Ribarska banja i izvor mineralne vode u Brusu predstavljaju najznačajnije primere lekovitih voda. Postoje i česme na izvorištima u selima, Šancu, Šavranu i nekada u Lomnici sa blago gaziranom mineralnom vodom koji više nije u funkciji.
Rasinski okrug, kao i drugi regioni u Srbiji, suočava se sa izazovima vezanim za zaštitu voda i sprečavanje zagađenja. Mere kontrole zagađenja vode u industrijskim zonama Rasinskog okruga su važan korak ka zaštiti vodnih resursa. Njihova efikasnost zavisi od dosledne implementacije, praćenja i stalnog unapređenja. Saradnja između industrijskih poduzeća, lokalnih vlasti i ekoloških organizacija je ključna za postizanje značajnih rezultata u oblasti zaštite voda.
Ekološki otisak, koji predstavlja poređenje potreba čovečanstva sa obnovljivim kapacitetom planete i održivo postupanje sa otpadom koji pri tome nastaje, na primeru vodnih resursa u Rasinskom okrugu može se analizirati kroz nekoliko ključnih aspekata, uključujući količinu i kvalitetu vode, upotrebu vode u poljoprivredi, industriji i domaćinstvima, te uticaje na okolinu.
Pretnje i problemi vezani za vodene resurse u Rasinskom okrugu
Važno je prepoznati izazove, pretnje i probleme sa kojima su vodeni resursi suočeni. Najveća pretnja je uticaj čoveka, ali u poslednje vreme nijsu zanemarljive ni klimatske promene koje donose rizik od smanjenja vodotoka i suša. Vodeni resursi u Rsinskom okrugu su pod pritiskom više konkretnih faktora koji direktno ili indirektno ugrožavaju njihov kvalitet i količinu.
Klimatske promene, koje su globalni problem, imaju značajan uticaj na hidrologiju i vodne resurse i Rasinskom okrugu. Promene u obrascima padavina i rastuće temperature vazduha utiču na nivo podzemnih voda uslovljava povećano isparavanje iz tla, što dodatno smanjuje količinu vode za dopunu podzemnih voda.
Na nivo podzemnih voda utiče priliv ali i povećano crpljenje za potrebe poljoprivrede i druge aktivnosti. Promene u kvalitetu vode uzrokovane su smanjenjem nivoa podzemnih voda što dovodi do povećanja koncentracije zagađivača u vodi zbog smanjenog razblaženja. Asve to dovodi do dugoročnih posledica – smanjenje dostupnosti vode za navodnjavanje, što direktno utiče na prinos useva, kao i promene u vremenu sadnje i žetve. Sve to rezultira ekonomskim gubicima za poljoprivrednike. Smanjenje vlage u tlu dovodi i do povećane erozije i degradacije zemljišta.
Značajna pretnja i problem po vode predstavlja zagađenje iz industrija i domaćinstava.
Fabrike koje ispuštaju štetne materije u vodotokove bez adekvatne prerade otpadnih voda. Ono što je zabrinjava je nekontinuirano praćenje i analiza otpadnih voda od strane stručnih i validnih institucija. I naravno, izostanak kaznene politike.
I otpadne vode iz domaćinstava -kanalizacija (ili nedovoljno razgranata kanalizaciona mreža) koja se često ispušta u reke bez prethodnog prečišćavanja, posebno u seoskim i prigradskim područjima doprinosi degradaciji kvaliteta vodenih resursa RO.
Rešenje problema je uvođenje naprednih tehnologija za reciklažu vode što bi značajno poboljšalo upravljanje vodnim resursima i smanjenje zagađenja. Finansiranje tih projekata će verovatno biti kombinacija javnih, međunarodnih i privatnih izvora. Savladavanje regulatornih, tehničkih i obrazovnih izazova će biti ključno za uspešnu implementaciju.
I nepravilno upravljanje otpadom dovodi do curenja štetnih materija u okolno zemljište, što se zatim sliva u reke (deponovanje smeća u blizini reka i jezera, posebno divlje deponije). Plastika i hemijski otpad takođe završavaju u rekama i akomulaciji ugrožavajući vodeni svet (biodiverzitet) i kvalitet pijaće vode
Neplanska i prekomerna seča šuma izaziva eroziju tla, posebno u slivu reka Rasine i Moravice, a sama erozija tla povećava zamuljivanje reka i jezera što smanjuje njihov kapacitet i remeti prirodnu filtraciju vode.
I na samom kraju i vrlo bitno kao konkretni uticaj čoveka je nekontrolisana urbanizacija i zahvati u prirodi koji narušavaju prirodni tok, zagađuju izvorište ili ugrožavaju vodozahvat . Naše regionalno izvorište već decenijama trpi mnoge štetne uticaje – izgradnja objekata bez poštovanja vodoprivrednih uslova. Vrlo često se susrećemo i sa preusmeravanjem ili zatrpavanjem manjih vodotoka zbog izgradnje puta, naselja, čime se narušava prirodni vodni balans.
Rešenje ovih problema zahteva sveobuhvatan pristup od lokalnih propisa i nadzora, preko javne svesti, do ulaganja u infrastrukturu za zaštitu voda. Na žalost, građani Kruševca i Rasinskog okruga često nisu svesni koliko je to važna zaštita svih vodotokova i podzemnih izvora, jer voda već postaje strateški resurs. Kruševac nema alternativni izvor vodosnabdevanja, pa je kontinuirana briga i očuvanje jezera Ćelije to za nas zaista od najvećeg mogućeg značaja, uslov opstanka nas na ovoj teritoriji. 2015 godine pokrenut je projekat „Vodimo život poštujući vodu – Jezero Ćelije, izazovi i rešenja“ odnosi se na inicijativu koja se bavi sanacijom i zaštitom akumulacije Ćelije kao ključnog izvora pijaće vode za Rasinski okrug i grad Kruševac. Glavni zadaci projekta uključuju usklađivanje sa EU zahtevom za dovođenje svih prirodnih voda u „dobro stanje“, s posebnim naglaskom na hidrološki, hemijski i ekološki status jezera Ćelije. U februaru 2019. potpisan je memorandum o razumevanju između Kruševca, Brusa, Blaca i Aleksandrovca radi zajedničke zaštite sliva i sanitarnih tokova koji dovode vodu u Ćelije.
Šta ovo znači za Rasinski okrug?
Jezero Ćelije ostaje ključni izvor pijaće vode za Kruševac i okolna područja, a održavanje njegovog kvaliteta je vitalno za regionalni razvoj i zdravlje stanovništva. Procena je da se životni vek akumulacije može produžiti do 2050. godine, pod uslovom da se ozbiljno pristupi zaštiti sliva i kontroli zagađenja
Formirana međuopštinska saradnja omogućava jedinstveni pristup planiranju sanitarnih i ekoloških usluga. Ulaganja u postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) infrastrukturu i barijere značajno umanjuju rizik od fekalnog i komunalnog zagađenja. Projekat je predviđen da bude završen do kraja 2025. godine i uključuje izradu ekspertskih studija i implementaciju okvira EU direktiva (pristup vodi, monitoring, transparentnost).
Jedan od značajnih vodenih resursa u Rasinskom okrugu jesu termalni izvori u Ribarskoj Banji, čiju zaštitu i očuvanje treba posmatrati sa više aspekata – zdravstvenih, ekonomskih, turističkih. Očuvanje lekovitih i termalnih voda u Ribarskoj Banji zahteva zajednički napor lokalne zajednice, vlasti i stručnjaka. Implementacijom zaštitnih mera, edukacijom i tehnološkim inovacijama, moguće je očuvati ove vrijedne prirodne resurse i osigurati njihovu dostupnost za buduće generacije.
U ruralnim područjima kao što je Rasinski okrug javne česme su tradicionalno važan izvor sveže vode za stanovništvo. Međutim, mnoge od ovih česmi su u stanju zapuštenosti ili su nestale zbog različitih razloga kao što su klimatsке promene, urbanizacija i nedostatak održavanja. Zaštita, očuvanje i restauracija javnih česmi su od vitalnog značaja za zajednice u ovom regionu. Veliku ulogu igra i informisanje lokalnog stanovništva o važnosti očuvanja javnih česmi i njihovoj ulozi u snabdevanju vodom., kao i uključivanje lokalne zajednice u proces očuvanja, kontrole kvaliteta vode i održavanja česmi.
Iako se Rasinski okrug smatra regionom sa umerenim resursima, stanovništvu koje živi na ovom području su jedini i od životnog značaja. Zato treba obratiti pažnju na sve navedene pretnje i probleme koji ugrožavaju kvalitet i uopšte očuvanje vodenih resursa na ovom prostoru i delovati preventivno. Treba podići pre svega ekološku svest stanovništva, a zatim i unapređenje ekološke politike na lokalnom nivou. Medijski projekat „Sačuvajmo svaku kap“ posvećen je potrebi da ukažemo na odgovorno upravljanje vodama-primarnom strateškom resursu današnjice. Cilj je da ukažemo na dobre i loše primere, podizanje svesti javnosti o problemima vezanim za zaštitu, odgovornom ponašanju i održivom korišćenju voda u ovom regionu, a kao krajnju tačku i pronađemo rešenje datog problema.
